سال تحول مديران حوزه
شنبه, فروردین ۱۳م, ۱۳۹۰سازوکار عزل و نصب و تغییر مدیران در حوزه علمیه و مراکز وابسته به آن بهخاطر ساختار و ویژگیهای سنتیاش از قوانین حاکم بر سازمانهای متعارف جامعه کاملا متفاوت بوده و رسوم خاص خود را دارد. بسیاری از مدیران حوزوی علیرغم انتصاب رسمی، بهخاطر صلاحیتهای فردی در مناصب قرار میگیرند. با این همه باید گفت سال ۱۳۸۹ سال تغییرات مهم مدیران حوزوی بود. از مراکز پژوهشی گرفته تا اجرایی و بر این اساس شاید سال ۱۳۹۰ را زمانی برای تحرک جدید مراکز حوزوی بدانیم.
دفتر تبلیغات اسلامی، تغییر با رنگ اصلاح
مهمترین تغییر مدیریتی سال ۱۳۸۹ با رفتن حجتالاسلام سیدحسن ربانی و انتصاب حجتالاسلام احمد واعظی در دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم رقم خورد. دفتر تبلیغات اسلامی بزرگترین مؤسسه حوزوی با سمت و سوی پژوهشی و تبلیغی است، و هماینک هزاران نفر از طلاب و اساتید حوزه، جزو خدمتگیرندگان مراکز گوناگون وابسته به آنند. مجلات علمی و کاربردی دفتر در کنار دانشگاه باقرالعلوم و پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی پایگاه بخش قابلتوجهی از جریان روشنفکری حوزه محسوب میشود. مراکز پژوهشی دفتر، پژوهشگرانی با گرایشهای روشنفکری، نواندیشی دینی و اندکی سنتی را گرد خود آورده و شاید بهخاطر همین ترکیب انسانی است که از سوی حضرت آیتالله خامنهای به «نماد روشنفکری حوزه» ملقب شده است. لقبی که خوشایند دفتر تبلیغاتیها هم بود. شاید همین وجهه روشنفکری دفتر بود که برای تغییر ریاست پیشین آن بیتابی میکرد و بر این اساس پایان ریاست ربانی بر دفتر تبلیغات میتواند مطلع مهمی برای بروز حیثیت روشنفکری دفتر تبلیغات باشد.
با وجود غلبه هویت روشنفکری بر ارکان دفتر، معاونت فرهنگی - تبلیغی آن با ساختاری سنتیتر در فرآیند اعزام چندین هزار مبلغ در سال مشارکت دارد. آنچه از نام دفتر تبلیغات در افکار عمومی جامعه متبادر میشود، محوریت مأموریت تبلیغی است و منابع مالی نیز عمدتا با لحاظ همین مأموریت اختصاص مییابد. اما در عملکرد مالی دفتر، مأموریتهای تبلیغی حداکثر ۳۰ درصد از منابع را به خود اختصاص میدهد و برنامهریزان ارشد دفتر به فعالیتهای نواندیشانهای که در معاونتهای آموزش و پژوهش نمودار میشود، توجه مالی و برنامهای بیشتری دارند.
شخصیت سنتی حجتالاسلام ربانی که هشت سال ریاست دفتر تبلیغات را به عهده داشت و توجه ویژه وی به مأموریت تبلیغی روحانیت، تا حدودی متعادل کننده این عدم توازن بود. اما حجتالاسلام واعظی که هویت علمیاش مدیون پژوهش در عرصههای کلام جدید و علوم عقلی است، علیرغم تأکید شفاهی بر مأموریت تبلیغی دفتر، شناخت کافی از الزامات و ضرورتهای این عرصه ندارد. انتظار رونق یافتن و تعالی برنامههای دفتر در عرصه فرهنگ عمومی و تبلیغ اسلامی، با توجه به تصمیمهای شتابزده ریاست جدید دفتر در این مدت کوتاه، واقعبینانه بهنظر نمیرسد.
جابهجايي ریاست دفتر چندماه زودتر از سررسید حکم قبلی انجام گرفت، و مقصد بعدی او یعنی ریاست مرکز خدمات حوزههای علمیه نشان میدهد عملکرد اجرایی وی قابل قبول ارزیابی شده است. نکتهای که در مقاطع مختلفی از سوی وی عنوان شد و بارها به رضایت رهبر معظم انقلاب از عملکرد دفتر تبلیغات اسلامی اشاره کرد. اما ظاهرا از لحاظ محتوای فرهنگی برآورنده انتظارات نبوده است. این نارضایتی را میتوان در تذکرات رهبر معظم انقلاب در دیدارهای ایشان با مدیران ارشد دفتر مشاهده کرد.
حجتالاسلام احمد واعظی، ریاست جدید دفتر، پژوهشگری است که سابقه حضور در مناصبی مانند « معاونت پژوهشی مرکز مدیریت حوزه علمیه قم»، «ریاست دانشگاه باقرالعلوم (علیهالسلام) قم» و «ریاست مرکز اسلامی لندن» را داشته و از سال گذشته به درخواست استادش، آیتالله آملی لاریجانی سمت «معاونت آموزش و تحقیقات قوه قضاییه» را پذیرفته است. واعظی ترجیح داد در همان روزهای نخست مدیریت خود دست به تغییرات اساسی در بین معاونین خود بزند و بهنظر میرسد از هر لحاظ سعی میکند اصلاحات خود را محقق سازد. از مهمترین رویکردهای وی فاصله گرفتن از الگوی برنامهریزی راهبردی دفتر است، که طی سالیان اخیر با تلاش هیئت امنا و دبیر آن جناب آقای سید عباس صالحی شکل گرفته.
مرکز خدمات حوزه، تحول با طعم سیاسی
حجتالاسلام ابوالحسن نواب چهره نامآشنای همه حوزویان است. راهاندازی و مدیریت مرکز خدمات حوزههای علمیه در ده سال گذشته از او چهرهای همیشه خبرساز در گعدههای طلبگی ساخته است. چراکه مرکز خدمات حوزههای علمیه اگرچه در آغاز، هدف خود را خدمترسانی به طلاب در عرصه بیمه درمانی اعلام کرده بود اما با گذشت زمان این مرکز نشان داد میتواند خدمات به حوزویان را فراتر از اهداف اولیه عملی سازد. از ساخت بیش از ۵ هزار خانه آپارتمانی گرفته تا خدمات رفاهی دیگر. بهخاطر همین موضوع هم برخی نارضایتیها از تعهدات صورت گرفته در امر مسکن در بین طلاب وجود داشت. نارضایتیهایی که از منظری منصفانه طبیعی بهنظر میرسد.
اما حجتالاسلام نواب مسئولیتهای دیگری نیز برعهده دارد که شاید در استعفا و به نقلی کنارگذاشته شدن او از مرکز خدمات حوزههای علمیه بیتأثیر نبوده است؛ ریاست دانشگاه ادیان و مذاهب و مشاور فرهنگی رییس مجلس شورای اسلامی. دانشگاه ادیان و مذاهب براساس ساختار خود از تفکرات خاصی شکل گرفته است که تشدد آنها در دوسال گذشته دامنگیر نواب بود. برخی سایتهای خبری تصاویری از حضور چند تن از اساتید این دانشگاه در تجمعات غیرقانونی پس از انتخابات را منتشر کردند تا توجه افکار عمومی به گرایشهای سیاسی این دانشگاه جلب شود. اگرچه بعدها نواب حضور این چند تن در دانشگاه را بهشدت تکذیب کرد و اعلام کرد تنها یک نفر از آنها استاد دانشگاه ادیان است و او نیز از کرده خود پشیمان شده است؛ اما باعث نشد توجهات افکار عمومی از این دانشگاه و گرایشهای فکری آن منحرف شود. برخی از سخنرانیهای نواب در محکومیت سران فتنه و جایگاه او بهعنوان مدیر سیاسی جامعه روحانیت مبارز نیز تاکنون نتوانسته است زمزمههای سیاسی برعلیه او را آنگونه که میخواهد، سوق دهد.
در این بین حتی مخالفان سیاسی نواب به خدمات صورت گرفته در مرکز تحت مدیریت او اذعان دارند تا جایی که بسیاری از طلاب حوزه علمیه معتقدند با رفتن نواب ممکن است وضعیت صعودی فعالیت مرکز خدمات حوزههای علمیه روندی نزولی داشته باشد.
با رفتن نواب از مرکز خدمات حوزههای علمیه، حجتالاسلام سیدحسن ربانی رییس پیشین دفتر تبلیغات اسلامی جای او را گرفت.
حوزه علمیه خواهران، تغییری نه چندان جدی
حوزه علمیه خواهران در سراسر کشور با سی هزار طلبه خواهر توانست در چند سال اخیر با جذب بودجههای قابلتوجهی توسعه کمی و کیفی تحسینبرانگیزی را پشت سر گذارد و دوشادوش حوزههای علمیه برادران خود را مطرح کند. بیشک نام حوزه علمیه خواهران بدون آیتالله شرعی در هیچ ذهنی ثبت نشده است. عالمی که نتیجه زحمات شبانهروزیاش هماینک در همه شهرهای کشور با تابلوی «حوزه علمیه خواهران» میدرخشد.
اما علیرغم سختکوشیهای آیتالله شرعی، او هم اینک در بستر نقاهت و کهنسالی است و در سالهای گذشته قائم مقامش یعنی حجتالاسلام جمشیدی به امور مدیریت این حوزه پرداخته بود. اصرار جمشیدی بر باقی ماندن نام آیتالله شرعی در مدیریت این حوزه نتیجه نداد و شورای عالی حوزههای علمیه در بهمن امسال به صورت رسمی حجتالاسلام جمشیدی را بهعنوان مدیر حوزههای علمیه خواهران سراسر کشور معرفی کرد.
در جلسه معارفه مدیر حوزه علمیه خواهران حجتالاسلام جمشیدی بهناچار از سوی آیتالله شرعی گزارشی از عملکرد گذشته این حوزه را ارائه داد تا عملا ثابت شود که تغییری در مدیریت حوزه خواهران پیش نیامده و قائممقام پیشین هماینک مدیر رسمی شده است.
جامعه مدرسین، ناچار از خانهتکانی
جامعه مدرسین حوزه علمیه قم باتوجه به جایگاه حساس و قابلتوجه خود کمترین تغییرات مدیریتی در سالهای گذشته را تجربه کرده است. معاونان این جامعه همگی اعضای رسمی بوده و سازوکار تغییر مدیران جامعه مدرسین متفاوت از دیگر نهادهای حوزوی است. با اینهمه و با انتصاب یکی از اصلیترین چهرههای مدیریتی در جامعه مدرسین یعنی حجتالاسلام جمشیدی به سمت مدیر حوزههای علمیه خواهران، تغییرات در سطح «رییس دفتر» و «معاونت جامعه و نظام» بدیهی بهنظر میرسید. اگرچه برخی از استعفای اعتراضگونه حجتالاسلام جمشیدی سخن گفتهاند ولی نتیجه یکی بود و باید نیروی جایگزین او در آخرین ماه سال ۱۳۸۹ انتخاب میشد.
آیتالله یزدی، ریاست جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ترجیح داد چهرهای متفاوت از آنچه که در محافل حوزوی مطرح میشد برای رییس دفتری انتخاب کند و در نتیجه حجتالاسلام سقای بیریا را برای رایزنی به دفتر خود فراخواند. سقای بیریا از فارغالتحصیلان مؤسسه امام خمینی است که چهره او با ورود به دولت و قرار گرفتن در سمت مشاور رییسجمهوری در امور علما برای حوزویان شناخته شد.
چند ماه پیش خبر استعفای بیریا از سمت مشاور رییسجمهوری در رسانهها منتشر شد که وی با تأیید اولیه این خبر از رایزنی با رییسجمهوری و در نتیجه ادامه همکاری خبر داد. اما اینبار شرط حضور او در جامعه مدرسین استعفایش از دولت عنوان شد و وی نیز رسما اعلام کرد با دولت خداحافظی کرده است.
انتصاب حجتالاسلام بیریا مورد توجه رسانهها قرار گرفت و تحلیلهای مختلفی از این انتصاب عنوان شد تا جاییکه هیچ توجهی به گزینه بعدی یعنی «معاون جامعه و نظام» صورت نگرفت. در این بین بود که کاندیدای تصدی معاونت جامعه و نظام از سوی آیتالله یزدی به جلسه رسمی جامعه مدرسین معرفی شد و سرانجام فرد معرفی شده رأی اکثریت اعضای حاضر در جلسه را بهدست آورد.
این فرد کسی نیست جز حجتالاسلام عباس کعبی چهره فعال و چندکاره جامعه مدرسین. حجتالاسلام کعبی همزمان با نمایندگی مردم خوزستان در مجلس خبرگان یک دوره عضو حقوقدان شورای نگهبان بود و در همین زمان مسئولیت مرکز مطالعات جامعه مدرسین را نیز به عهده داشت. اگرچه در دوره جدید وی عضو شورای نگهبان نیست.
معاونت جامعه و نظام جامعه مدرسین به کعبی واگذار شد تا اصلیترین فعالیت جامعه مدرسین چه در قالب تولیدات بولتنها و چه ارتباط با بخشهای مختلف نظام به عهده فردی باشد که اتفاقا ارتباط حسنهای نیز با دولت دارد.
جامعهالزهرا، همچنان پشت شیشههای مات
جامعهالزهرا اگرچه از لحاظ هویت، حوزهای برای خواهران است اما از همان ابتدا با هیأت امنای مستقل کار خود را آغاز کرد و با بیش از ۱۰ هزار طلبه از قم و شهرستانها آرمان بسیاری از دختران علاقهمند به تحصیل در علوم دینی است.
نام رییس این حوزه زمانی به رسانهها راه یافت که تعدادی از اساتید و مسئولان آن نسبت به حمایت وی از جریان فتنه معترض بودند و به همین منظور طوماری تهیه و به سایتهای خبری ارسال کردند. اگرچه این اعتراض به نوعی سلیقهای بهنظر میرسد اما گرایش سیاسی حجتالاسلام طباطبائی و حمایت او از جریات اصلاحطلبی در سالهای گذشته و شخص آقاي هاشمی رفسنجانی نشان میدهد نگرانی اساتید این مرکز بهدور از واقع نیست.
در ماههای گذشته نیز اخبار ضدونقیضی از کنارگذاشتن حجتالاسلام طباطبائی مطرح شده است و حتی برخی اسامی احتمالی برای جایگزینی وی نیز شمرده میشود، اما ابهام جدی در صحت این مسئله وجود دارد. چراکه برخی دیگر از آگاهان از تمدید حکم اعضای هیأت امنا و مدیریت جامعهالزهرا در بهمنماه خبر میدهند. البته در صورت تمدید حکم وی این سوال جدی مطرح میشود که چرا خبر تمدید حکم وی تاکنون رسانهای نشده است؟
واقعیت این است که علت ابهام در انتصاب یا تغییر مدیریت جامعهالزهرا به سلیقه خاص حجتالاسلام طباطبایی در سختگیری ارتباط با رسانهها و به تعبیری دیگر قطع کامل ارتباط رسانهای در جایگاه مدیریت جامعهالزهرا و مدرسه شهیدین برمیگردد. چنین رفتاری دیگر منطقی بهنظر نمیرسد و زمان آشتی وی با رسانهها فرا رسیده است. شاید همین امر باعث شود شیشه مات جامعهالزهرا به شیشهای شفاف تبدیل شود و از این طریق خدمات بزرگی به این مرکز مقدس صورت گیرد.
همین یادداشت در ویژه نامه نوروزی مجله پنجره
